Vergi Denetimi ve Risk Analiz Uygulamaları

1.      Vergi Denetimi ve Risk Analiz Uygulamaları

Vergi denetiminde risk analizi; denetim politikalarının oluşturulmasında yönetime karar desteği sağlanması ve denetim planlamasında doğru hedefler tespit edilmesine hizmet etmektedir. Risk analizi idarenin kayıt dışılıkla daha etkin bir şekilde mücadele etmesine yardımcı bir araçtır. Vergi denetim kapasitenin artırılması beşeri kaynağın artırılması şeklinde yorumlanabilir. Ancak vergi denetiminin etkinliğinin artırılmasında kullanılacak tek yöntem beşeri kaynağın artırılması değildir. Yine 2008 – 2010 eylem planının hedeflerinde yer alan veri tabanı paylaşımı ve vergi denetim gücünün artırılması yönündeki eylemler risk analizi ile doğrudan ilişkilidir. İncelenecek mükelleflerin risk odaklı olarak seçimi denetimin planlanması ve etkin bir denetim stratejisi geliştirilmesine imkan vermekte bununla birlikte kısmende olsa yapılan denetimlerin katma değeri tahmin edilebilir olmasınıda mümkün kılmaktadır.

İlk defa Gelir İdaresi Başkanlığı bünyesinde kurulan Risk Analiz Merkezince çeşitli mükellef seçim yöntemleri geliştirilmiştir. Bununla birlikte aşağıda risk analiz uygulamalarının ana başlıkları ve yapılan risk analiz çalışmaları hakkında bilgi sunulmaya çalışılmıştır (Gelir İdaresi Başkanlığı, 2010, s. 73-77). Belirtmekte yarar gördüğümüz diğer husus ise 646 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Risk Analiz Sistemi, Vergi Denetim Kurulu Başkanlığına devredilmiştir.

1.1.   Gelir İdaresi Başkanlığı Bünyesinde Başlatılan Risk Analiz Projeleri (2009-2010):

  • Motorlu Taşıtlar Sürücü Kursu Projesi: Ülkemizde faaliyette bulunan 2.500 sürücü kursu için Milli Eğitim Bakanlığı’ndan alınan sertifika ve kursiyer bilgileri ile mükelleflerin Gelir, Kurumlar Vergisi ve KDV bilgileri üzerinden yapılan karşılaştırmalar sonucunda 2.157 mükellefin beyanlarında uyumsuzluk tespit edilmiştir.

 

  • Potansiyel Mükellef Projesi: Gerçek usulde mükellefiyeti olmayan (potansiyel mükellef) ancak dış kaynaklardan (Banka, PTT, Faktoring Şirketleri) Veri Ambarı’na gelen bilgilerden ticari faaliyetler için kullanılan çeşitli finansal araçlar ile ticari işlemler yaptığı belirlenen potansiyel mükelleflerin şirket bağlantıları ile birlikte yapılan analiz çalışmalarını kapsamaktadır.

 

  • Muhtasar ve Gelir Vergisi Beyanlarının Çapraz Analizi Projeleri:
  1. Serbest Meslek Ödemeleri: 2007 ve 2008 yıllarında muhtasar beyannamelerini elektronik ortamda veren mükelleflerin adlarına kesinti yaptıkları serbest meslek erbabı mükelleflere yaptıkları ödeme toplamları ile adına serbest meslek ödemesi yapılan mükelleflerin ilgili takvim yılına ilişkin olarak verdikleri gelir vergisi beyannamelerindeki serbest meslek hâsılatının karşılaştırılmasını esas alan analizlerdir.
  2. İşyeri Kira Ödemeleri: 2007 yılında iş yeri kira geliri elde eden mükelleflerin yıllık gelir vergisi beyannamesi ile beyan ettikleri gayrisafi hâsılatları ile bu mükelleflere kira ödemesi yaptıklarını beyan edenlerin muhtasar beyanname ile bildirilen ödemelerin gayrisafi tutarları arasında tespit edilen uyumsuzlukları gidermek ve beyanlarda tespit edilen eksik bildirimleri düzelttirmek amacıyla gerçekleştirilen analizlerdir.

 

  • Serbest Meslek Erbabı Beyan Analizi Projesi: Doktor, avukat, mimar, mühendis grubunda yer alan serbest meslek erbabının 2006 takvim yılı beyanname bilgileri ile banka, PTT, döviz büroları, aracı kuruluşlar ve portföy yönetim şirketlerinden alınan para hareketleri, gayrimenkul ve taşıt alım satım verileri kullanılarak yapılan karşılaştırmalı analizlerdir.

 

  • Sahte Belge Kullananların Tespiti Projesi: Vergi inceleme raporu ile sahte ve muhteviyatı itibariyle yanıltıcı belge düzenlediği tespit edilen mükelleflerden, Ba bildirimlerinde mal veya hizmet alış belgesi bildiren mükelleflerin tespitine yönelik analizlerdir.

 

  • Ba-Bs Form Analizine Dayalı 2006 B-101 Projesi: Form Ba ile kendisinden belirli bir tutarın üzerinde mal ve hizmet alımı yapıldığı bildirildiği halde bildirimde bulunan kişilere karşılık form Bs’si olmamasının yanında mal ve hizmet alışı da beyan etmeyen satıcı konumundaki mükelleflerin, beyan ve borç bilgileri, haklarında düzenlenen vergi tekniği raporu ve sahtecilik bilgileri ile bahse konu mükelleflerin faal olup olmadıklarına ilişkin durumları üzerinde yapılan analiz çalışmaları.

 

  • Tapu Bilgilerinin Analizi Projeleri, (Gönüllü Uyum Projesi)
  1. Konut Kredileri-Müteahhit Beyanları Karşılaştırılması Projesi (Gönüllü Uyum Projesi): 2006 ve 2007 Veri Ambarı’ndan konut kredisi kullanan şahısların vergi kimlik numarası bilgilerinden hareketle, kimlerden konut aldıkları, konut satan bu kişilerin tapudaki bilgilerden hareketle diğer konut satışları tespit edilerek, beyan durumları kontrol edilmesi ve en riskli konumdaki konut satıcısı incelenmek üzere vergi dairesi başkanlıklarına gönderilmesini konu eden analizler.
  2. Gayri Menkul Sermaye İradı Risk Analiz Projesi, (Gönüllü Uyum Projesi): 1998 ve sonrası yıllarda tapu müdürlüklerinde gayrimenkul alım satımı yapanlara ilişkin olarak yapılan analiz çalışmaları neticesinde mülkiyetlerinde dört ve üstünde gayrimenkul bulunduğu tespit edilen gayrimenkul sahiplerinin beyanları üzerinden yapılan analizlerdir.
  3.  Değer Artış Kazancı Risk Analizi Projesi, (Gönüllü Uyum Projesi): 2004-2008 yılları arasında 5 ve üzeri gayrimenkul alıp satmış olan mükelleflerin listesi veri ambarından çekilmiş olup mükellefler dört gruba ayrıştırılmıştır. Proje kapsamında 31.12.2009 tarihi itibariyle riskli 5.359 mükellef belirlenmiştir. Bunlar gelir vergisi mükellefleri, kurumlar vergisi mükellefleri, potansiyel mükellefler ile 10 ve üzerinde konut alıp satan ve ticari kazanç yönüyle incelemeye sevk edilmesi düşünülen potansiyel mükellefler grubundan oluşmaktadır

 

  • Kredi Kartı İle Yapılan (POS) Satışları İzleme Projesi (Gönüllü Uyum Projesi): Bankalardan veri ambarına gelen kredi kartı satış hâsılatı tutarları İnternet Vergi Dairesi ekranındaki “pos bilgileri” menüsüne (KDV beyannameleri verilmeden önce) konulmaya başlanmış olup mükelleflerin bilgilendirilmeleri sağlanmıştır. Bu uygulamaya paralel olarak mükellefler bankalardan gelen pos satış hâsılatından daha düşük bir tutarı ilgili dönem KDV beyannamesinin 45 nolu satırına (Kredi Kartı İle Tahsil Edilen Hizmet ve Teslim Bedelleri) yazıp e-beyannameyi gönderdikleri sırada sistem tarafından otomatik olarak uyarılmaktadırlar. Sistem tarafından uyarılmalarına rağmen KDV beyannamesinin 45 nolu satırına bankalardan alınan pos satış hâsılatından daha düşük bir tutarı yazıp, e-beyannameyi gönderen mükellefler tespit edilerek ertesi ay vergi dairelerinin sistemlerine aktarılmakta ve uyumsuzlukların öncelikle mükelleflerce gönüllü olarak giderilebilmesi amaçlanmaktadır.

 

  • Kontör ve Altın Ticareti Yapan Mükellefler Projesi (POS Tefecilik Projesi): Kontör ve altın ticareti yapan mükelleflerce kredi kartı ile mal ve hizmet satışı gibi gösterildiği halde gerçekte faiz ve komisyon karşılığı ödünç para verme işlemlerini tespit ederek, bu şekilde oluşan vergi kaçağının önüne geçmek amacıyla 2008 takvim yılı teslim ve hizmet bedelinin tamamına yakınını kredi kartı ile tahsil eden ve “Özel Matrah Şekline Tabi İşlemlerde Matraha Dahil Olmayan Bedel” olarak beyan eden mükelleflerin banka bilgileri, Ba-Bs bildirimleri ve stok devir hızı analizine göre en riskli görülen 1.215 mükellef belirlenmiş ve incelenmek üzere vergi denetmenlerine gönderilmiştir.

 

  • Katma Değer Vergisi (KDV) İadesi Risk Analizi Projesi: KDV İadesi Risk Analizi Projesi ile 3065 sayılı KDV kanunun ilgili maddeleri uyarınca indirim-iade mekanizması çerçevesinde nakden veya mahsuben KDV iadesi talep eden mükellefler nezdinde otomasyon üzerinden manuel yapılan kontrollerin bilgisayar programı aracılığıyla yapılması, riskli iade taleplerinin belirlenip incelemeye sevk edilmesi ve böylece haksız iadelerin önüne geçilmesi amaçlanmaktadır.

 

  • Merkezi Risk Analizi ve Katmanlaştırma Projesi (MERAK): Kurumlar Vergisi mükelleflerinin iç ve dış kaynak verileri kullanılarak, oluşturulmakta olan bir yazılım aracılığı ile riskli olanların bütünüyle istatistiki yöntemlere dayalı olarak tespit edilmesine yönelik bir projedir. MERAK Modeli, ülkedeki bilanço esasına göre defter tutan bütün mükellefler nezdinde yukarıda belirtilen farklı kapsamlarda (sektörel ve/veya bölgesel kombinasyonlar); mükellefin kendi hesap faktörleri ile bulunduğu kapsamdaki mükelleflerin hesap faktörlerini her bir kapsamdaki katmanları itibariyle mukayeseli olarak analiz etmekte ve risk puanı hesaplamaktadır.  Bu durum, incelenecek sektörlerin ve/veya mükelleflerin tespit edilmesinde sektörlere ve/veya mükelleflere farklı açılardan bakma imkanı sunmakta; aynı zamanda bu farklılıkların hangi nokta ya da noktalarda olduğunu tespit etmek için sektörlere ve/veya mükelleflere bir “projektör” tutmaktadır.

 

  • Veri Görselleştirme Uygulamaları: Devletten haksız KDV iadesi alabilmek veya ödenecek vergiyi azaltmak amacıyla bir organizasyon içerisinde sahte belge düzenleme ve kullanma fiillerini gerçekleştiren mükellefleri tespit edebilmek için bir bilgisayar programı tasarlanmış ve kullanılmaya başlanmıştır. Program ile birçok mükellefe ait veri yığınları içerisinden anlamlı ve dikkat çekici ilişkiler tespit edilmekte ve sonuçlar yorumlanabilir bir şekilde görselleştirilmektedir. Bu sayede sahteciliğe yönelik organizasyonların analizi ve bu organizasyona dahil mükelleflerin incelemeleri oldukça kolaylaştırılmıştır.

 

  • Sahte Belge Risk Analizi Programı: Aylık dönemler itibariyle faal mükelleflerin, vergisel anlamda taşıdıkları riski matematiksel olarak ortaya koyan ve detaylı risk analizlerine imkân sağlayan bir bilgisayar yazılımıdır. Program, risk kriterleri adı verilen kuralları ihlal eden mükellefleri, belirli bir formülasyon ile puanlamakta ve alınan puanları toplayarak her mükellefin toplam risk puanını hesaplamaktadır. Program ile mükellef bazlı risk analizi yapılabildiği gibi ülke geneli, bölge, il, ilçe, vergi dairesi, sektör, bilanço aktif büyüklüğü, matrah büyüklüğü, alım-satım tutarı büyüklüğü ve benzeri büyüklükler veya tüm bu verilerin karışımı şeklinde analizler de yapılabilmektedir. Program, sahte belge düzenleme riski yüksek olan mükellefleri ortaya çıkarmakta ve bu anlamda hem Katma Değer Vergisi İadesi Risk Analiz (KDVİRA) sistemini hem de sahte belge düzenleme incelemelerini beslemektedir. Bu açıdan programın en önemli özelliği halen faal olan (cari) sahte belge düzenleyicilerini yakalayabilmesi ve bu konuda caydırıcılığı en üst düzeye çıkartabilmesidir.

1.2.   Risk Analiz Projelerinin Özet Değerlendirmesi

Yukarıda bahsi geçen risk analiz projeleri kapsamında yapılan analizlere ait gerçekleşmeler Tablo 1’deki gibidir.

 

Tablo 1 – Risk Analiz Proje Sonuçları (2009 – 2010)

Gönüllü Uyum Verileri

Yıl

2009

2010

Gönüllü Uyuma Katılan Mükellef Sayısı

17.987

16.299

Arttırılan Matrah Farkı

671.184.162

474.152.786

Arttırılan Vergi Farkı

119.271.345

76.131.071

Projelerin Genel Sonuçları

Beyan Edilen Matrah

2.864.466.927

801.840.323,00

Toplam Matrah Farkı

1.326.324.579

990.197.020,00

Toplam Vergi Farkı

225.206.668

85.726.777,00

Kesilen Ceza Tutarı

238.868.391

        179.534.534,00

Vergi İncelemesine Alınan Mükellef Sayısı

6.451

                     4.843

  Kaynak: Gelir İdaresi 2009 yılı Faaliyet Raporu (Gelir İdaresi Başkanlığı, 2010, s. 77) ve Gelir İdaresi Başkanlığı 2010 yılı Faaliyet Raporundan (Gelir İdaresi Başkanlığı, 2011, s. 44) derlenmiştir.

1.3.   Kayıt Dışı Ekonomi ile Mücadelede Vergi Denetim Kurulu:

Bilindiği üzere; vergi denetiminde çok başlılığın önlenmesi, çağdaş ve etkin bir denetim süreci oluşturulması amacıyla 10/07/2011 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 646 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Maliye Bakanlığı bünyesinde ve doğrudan Bakanlık makamına bağlı olarak Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı ihdas edilmiştir.

Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı, doğrudan Bakana bağlı olarak Başkan, Başkan Yardımcıları, Grup Başkanları ve Vergi Müfettişleri (Vergi Başmüfettişi, Vergi Müfettişi ve Vergi Müfettiş Yardımcısı)’nden oluştuğu ifade edilmiştir. Maliye Teftiş Kurulunda, Hesap Uzmanları Kurulunda, Gelir İdaresi Başkanlığı Gelirler Kontrolörleri Başkanlığında ve Vergi Dairesi Başkanlıkları Vergi Denetmenleri Büro Başkanlıklarında görev yapan müfettiş, uzman, kontrolör ve denetmeler ile bunların yardımcıları vergi müfettişi ve müfettiş yardımcısı unvanlarına geçirilmiştir.

Aynı KHK’nın 1’inci maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi ile 178 sayılı KHK’nın 20’inci maddesi yeniden düzenlenmiştir. Düzenlemede “her türlü bilgi, veri ve istatistiği toplamak suretiyle oluşturulacak Risk Analiz Sistemi üzerinden mükelleflerin faaliyetlerini gruplar ve sektörler itibarıyla analiz etmek, mukayeseler yapmak ve bu suretle risk alanlarını tespit etmek” ifadelerine yer verilmiştir. Düzenleme ile Gelir İdaresi tarafından inceleme ve denetim için risk analizine dayalı oluşturulan mükellef seçim yöntemlerine ait proje ve çalışmalar Kurul tarafından icra edileceği hüküm altına alınmıştır. Ancak KDVİRA projesi KDV iadesi ile ilişkili olması nedeni ile Gelir İdaresi Başkanlığı bünyesinde bırakılmıştır.

Kurul, “Risk Odaklı Veri Analizi Stratejisi” ve “risk analiz sonuçlarına bağlı olarak tespit edilen mükellef kitlesinin sürekli olarak ve etkin bir vergi denetimine tabi tutulması esasına dayalı Denetim Stratejisi’ni” esas almıştır (Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı, 2012).  31/10/2011 tarih ve 28101 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Vergi İncelemelerinde Uyulacak Usul ve Esaslar Hakkındaki Yönetmeliğin, Vergi İncelemelerinin Yürütülmesi Başlıklı 4’üncü maddesinin (2)’inci fıkrasında, “Risk analizi neticesinde riskli bulunmaması, ihbar ve şikâyet olmaması halinde dahi mükellefler incelemeye alınabilir” ifadesine yer verilmiştir.  Düzenlemenin lafzından ve ruhundan da anlaşılacağı üzere Vergi Denetim Kurulunca incelemeye sevklerde genel uygulama risk analiz sistemince riskli bulunan mükelleflerin incelemeye sevki yönündedir.

 

Kaynakça

Gelir İdaresi Başkanlığı. (2010). Gelir İdaresi Başkanlığı Formlar ve Yayınlar. 12 01, 2012 tarihinde Gelir İdaresi Başkanlığı Websitesi: www.gib.gov.tr/index.php?id=1216&uid=1522 adresinden alındı

Gelir İdaresi Başkanlığı. (2011). Gelir İdaresi Başkanlığı Formlar Yayınlar. 12 24, 2012 tarihinde Gelir İdaresi Başkanlığı Websitesi: http://www.gib.gov.tr/fileadmin/faaliyetraporlari/2010/Faaliyet_raporu_2010.pdf adresinden alındı

Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı. (2012). Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı. 11 20, 2012 tarihinde Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı Websitesi: www.vdk.gov.tr adresinden alındı